ملا محسن فيض كاشانى
محمد بن مرتضى مشهور به ملا محسن كاشانى ملقب به فيض از علماى بنام قرن يازدهم هجرى متولد 1007 مىباشد. به تعبير« رياض العلماء»،« جامع الرواة»،« روضات الجنات»« مستدرك الوسائل»،« لؤلؤ البحرين»،« الكنى و الالقاب»،« أمل الآمل» و...، عالمى بزرگوار، فقيهى توانا، حكيمى متأله، عارفى عامل و محدثى محقق بود. بين علما از منزلت و مقام والايى برخوردارند، در كثرت تصنيف و تأليف، زيبايى و تعبير و ترتيب، و تنوع علمى، مشهور است، جد پدرى، پدر، برادر و فرزندان او نيز از عالمان بودند.
مرحوم خوانسارى در روضات الجنات، 26 صفحه از كتاب خود را به شرح حال و معرفى اين شخصيت علمى بىنظير، اختصاص داده است، او مىنويسد:« زندگى او شباهت بيشترى به زندگى ابو حامد غزالى دارد و مشرب او همانند مشرب فكرى اوست، تعدادى از كتابهاى خود را از تأليفات او اقتباس يا به روش او، گام برداشته است».
- تحصيلات
نشو و نماى او در شهر مقدس قم بود، مراتب علمى را در اين آشيانه پيمود، نزد پدر، شيخ بهائى، ملا محمد طاهر شيرازى، خليل قزوينى، شيخ محمد بن حسن بن زين الدين، شيخ محمد صالح مازندرانى، ملا صدراى شيرازى، سيد محمد باقر حسينى معروف به مير داماد، تلمذ نمود.
هنگاميكه از ورود سيد ماجد بحرانى به شيراز با خبر شد، عزم سفر نمود، به سبب مخالفت پدر، متوسل به استخاره شدند، آيه شريفه نفر آمد، سپس به ديوان منسوب به حضرت امير المؤمنين« عليه السّلام» تفأل جست، ابيات دورى از وطن و هجرت در طلب كمال و فوائد سفر آمد، عزم او دو چندان شد و به شيراز رهسپار گرديد، ضمن استفاده از محضر سيد ماجد بحرانى( بزرگترين استاد منقول او) دو سال ديگر نيز( اضافه بر هشت سال شاگردى ايشان در قم) خدمت استاد خود، ملا صدراى شيرازى( بزرگترين استاد منقول او)، توشهبردارى نمود.
از شاگردان مبرز او، مىتوان از علامه مجلسى، سيد نعمت اللّه جزايرى و قاضى سعيد، نام برد.
- تأليفات
ايشان داراى تأليفات گرانقدر و بعضا بىنظيرى در علوم مختلف اسلامى مانند: فقه، اصول، حديث، اخلاق، عقايد، هيئت، ادعيه و اذكار و فلسفه مىباشد، اشعار فراوانى نيز به زبان فارسى و عربى از ايشان بر جاى مانده و چاپ گرديده است.
تأليفات متعدد، متنوع و بعضا بى نظير و محققانه، گوياى گستردگى ابعاد شخصيتى و علمى اوست.
مرحوم علامه طباطبايى در« مهر تابان» درباره آثار وى مىفرمايد:« اين مرد، جامع علوم است و به جامعيت او، در عالم اسلامى كمتر كسى را سراغ داريم و ملاحظه مىشود كه در علوم مستقلا وارد شده و علوم را با هم خلط و مزج نكرده است، در تفسير صافى، واصفى و مصفى، كه روش تفسير روايى دارد، ابدا وارد مسائل فلسفى و عرفانى و شهودى نمىگردد، در اخبار، كسى كه كتاب وافى او را مطالعه كند، مىبيند يك اخبارى صرف است و گوئى اصلا فلسفه نخوانده است، در كتابهاى عرفانى و ذوقى نيز، از همان روش تجاوز نمىكند و از موضوع خارج نمىشود».
مرحوم فيض، چند بار فهرستى از آثار خود، ارائه داده است، در آخرين آنها، مجموع آثار را به 100 برشمرد، معرفى مىكند. محقق محترم سيد محسن حسينى امينى در مقدمه بر چاپ 7 جلدى اخير تفسير صافى، مؤلفات ايشان را، يك يك، نام برده به 144 مىرساند.
از تأليفات ايشان، 5 اثر، تفسيرى محسوب مىشوند:
1- تفسير صافى( كتاب مورد بحث)
2- تفسير اصفى( خلاصهاى از صافى كه حدود 3 / 1 آن مىباشد.)
3- تفسير مصفى( مختصرتر از اصفى)
4- تنوير المذاهب، تعليقاتى است بر تفسير منسوب به كاشفى سبزوارى بنام« تنوير المذاهب» كه حدود 3000 سطر مىباشد.
5- تعليقه بر« زبده البيان» مقدس اردبيلى كه تفسير آيات الاحكام مىباشد. دو نسخه از اين تفسير مرحوم فيض در كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى، يك نسخه در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، و نسخهاى نيز در كتابخانه مسجد گوهرشاد مشهد، موجود مىباشد.
- وفات
سرانجام، پس از عمرى مجاهده علمى و عملى در سن 84 سالگى به سال 1091 هجرى در كاشان، ديده از جهان مادى فرو بست، در همانجا مدفون و مزارش معروف و مورد احترام است.